خانواده پایدار

سبک زندگی اسلامی عقلانی مبتنی بر معارف ناب اهل بیت علیهم السلام

خانواده پایدار

سبک زندگی اسلامی عقلانی مبتنی بر معارف ناب اهل بیت علیهم السلام

آخرین نظرات

۱۹ مطلب در بهمن ۱۳۹۶ ثبت شده است

سخاوت مدیر خانواده راهبردی مهم:

ششمین راهکار برای کارآمدی نظام خانواده، سخاوت مدیر خانواده است. سخاوت و روحیه گشاده دستی از صفات بسیار موثراعضای خانواده، به ویژه مرد است.

پیامبر اسلام صل الله علیه و آله فرمودند: بهترین مردان شما کسانی هستند که ... گشاده دست و سخاوتمند می‌باشند ، به پدر و مادر خود نیکی می‌کنند و کاری نمی‌کنند که همسر و فرزندان آنها مجبور شوند که به دیگران پناه‌ ببرند...[1] .

از آنجا که معمولاً مردان مسئولیت اقتصادی خانواده را به عهده دارند، بخل‌ورزی آنها شرایط رفاهی خانواده را دشوار می‌کند تا حدی که اعضای خانواده آرزوی مرگ پدر خانواده را در دل می‌گذرانند.

امام رضا علیه السلام می‌فرمایند: سزاوار است که مرد بر اهل و عیالش توسعه دهد (سخاوتمند و گشاده دست باشد) تا اینکه آرزوی مرگ او را نداشته باشند.[2]



۱- قَالَ إِنَّ مِنْ خَیْرِ رِجَالِکُمُ التَّقِیَّ النَّقِیَّ السَّمْحَ الْکَفَّیْنِ السَّلِیمَ الطَّرَفَیْنِ الْبَرَّ بِوَالِدَیْهِ وَ لَا یُلْجِئُ عِیَالَهُ إِلَى غَیْرِهِ... وسائل الشیعة، ج‏۲۰، ص: ۳۴

۲- قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا ع‏ یَنْبَغِی‏ لِلرَّجُلِ‏ أَنْ یُوَسِّعَ عَلَى عِیَالِهِ لِئَلَّا یَتَمَنَّوْا مَوْتَهُ.وسائل الشیعة، ج‏۲۱، ص: ۵۴۱

رضا کشمیری

لزوم توصیه کردن به صبر در خانواده :

آخرین نکته در مورد بردباری، لزوم توصیه اعضای خانواده به یکدیگر در مورد صبر است که این امر در شکیبایی بیشتر خود فرد  نیز تأثیر دارد و به تقویت انگیزه دیگران در جهت بردباری بیشتر کمک می‌کند؛ در آیه شریفه  " وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ" کلمه" تواصى" به معناى سفارش کردن این به آن و آن به این است. و" تواصى" به حق" این است که: یکدیگر را به حق سفارش کنند، سفارش کنند به اینکه از حق پیروى نموده و در راه حق استقامت و مداومت کنند[1].

نکته:

" صبر" در اینجا نیز معنى وسیع و گسترده‏اى دارد که هم صبر بر اطاعت را شامل می‌‏شود، و هم صبر در برابر انگیزه ‏هاى معصیت، و هم صبر در برابر مصائب و حوادث ناگوار، و هم صبر بر از دست دادن نیروها و سرمایه‏ ها و ثمرات‏.

 

 

 



۱- ترجمه تفسیر المیزان ج۲۰ ص ۶۱۱
رضا کشمیری

 

صبر بر رفتار نامناسب دیگران در خانواده:

گاهی رفتارهای نامناسب دیگران در خانواده، فرد را به واکنش وا می‌دارد، در این موقعیت صبر و تحمل در حل مشکل و پیشگیری از اختلافات بسیار موثر است. اما اگر صبر نورزد ممکن است با واکنش سریع و نامناسب رفتاری از خود بروز دهد که پس از دقایقی پیشمان شود و چه بسا صدمات جسمی و روحی جبران ناپذیری به خود و دیگران وارد سازد.

زندگی انسان همیشه با کمبودهای مالی و آسیب‌های بدنی و جانی همراه است که زمینه‌ای برای بروز اختلافات و رفتار نامناسب در خانواده می‌شود و ایجاد تنش می‌کند که اگر فرد از امور معنوی و ماورای طبیعی کمک نگیرد از پای درمی‌آید. قرآن در این شرایط  افراد را با بشارت‌های متعدد به صبر دعوت می‌کند و اعلام می‌کند که آنها مشمول صلوات و رحمت خداوند هستند. خداوند چندین عنایت به صابران نموده است از جمله:

1- محبّت. «وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ»[1]

2- نصرت. «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ»[2]

3- بهشت. «یُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا»[3]

4- پاداش بی‌حساب. «إِنَّما یُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ»[4]

5- بشارت. «بَشِّرِ الصَّابِرِینَ»

 

راه پیروزى در آزمایش‏هاى الهى چند چیز است:

الف: صبر و مقاومت.

ب: توجّه به گذرا بودن حوادث و مشکلات.

ج: توجّه به تاریخ گذشتگان که چگونه مشکلات را پشت سر گذارده‏‌اند.

د: توجّه به اینکه همه مشکلات ما در منظر و دید خداست و همه چیز حساب دارد[5].

 

 

 



۱-آل‏عمران، 146.

۲-بقره، 153.

۳-فرقان، 75.

۴-زمر، 10.

۵-  تفسیر نور، ج‏۱، ص: ۲۴۰

رضا کشمیری

عواقب ناگوار ‌صبرنکردن بر مشکلات زندگی:

اگر انسان در مهار خویشتن ناتوان باشد ممکن است در رویارویی با مشکلات نه تنها دیگران را به دشواری ‌افکند، بلکه ممکن است همه باورهای دینی خود را با تشکیک روبه‌رو ‌سازد.

در مسایل خانوادگی گاهی افراد با ناکامی مواجه می‌شوند یا برای رسیدن به هدفی به گذشت زمان نیاز است، در این حالات بی‌تابی و عدم مهار، فرد را دچار تنش می‌کند و نه تنها نیاز فرد را برآورده نمی‌کند بلکه فشار روانی زیادی به فرد وارد می‌سازد.

در کلمات گوهر‌بار امیرالمومنین علیه السلام آمده است: هر کس صبر کند مصیبت بر او آسان شود؛ هر کس صبر کند رنج و محنت او کاسته شود[1].

 

اثر ویژه صبر بر مشکلات:

پیامبر مهربانی حضرت محمد صل الله علیه و آله می‌فرمایند: هر کس از مومنین که به بلایی مبتلا شود و صبر  کند ، ثواب هزار شهید برای اوست[2].

 

 

 



۱- من‏ صبر هانت مصیبته. من‏ صبر خفّت محنته. لا ظفر لمن‏ لا صبر له. غرر الحکم و درر الکلم، ص: ۵۸۳

 

۲- قَالَ النَّبِیُّ ص‏ مَنِ‏ ابْتُلِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بِبَلَاءٍ وَ صَبَرَ عَلَیْهِ کَانَ لَهُ مِثْلُ ثَوَابِ أَلْفِ شَهِیدٍ.جامع الأخبار(للشعیری)، ص: ۱۱۷

 

رضا کشمیری

راهکار پنجم برای موفقیت و کارآمدی خانواده : صبر در برابر مشکلات

صبر از صفات اخلاقی است که در زمره ویژگی‌های همسر مناسب، ذکر شده است و برای مرد صبور نیز درجه خاصی در بهشت قرار داده شده است. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: در بهشت درجه‌ای است که کسی به  آن دست پیدا نمی‌کند جز ... مرد عیال‌وار صبور[1]!

 در روایت کلمه ذوعیال این نکته را می‌رساند که اگر مرد صاحب  زن و فرزند  و عیال‌وار در برابر مشکلات زندگی  صبر کند ،درجه ویژه‌ای از بهشت نصیب او خواهد داشت.

بردباری و تحمل در برابر مشکلات خانواده، لازمه رویارویی مناسب و حل مشکل است. در صورتی که اعضای خانواده با مشکلات عادی دچار تنش شوند، آسیب‌پذیری آنها و بروز اختلافات امری اجتناب‌ناپذیر است . صبر از مهمترین صفات نفسانی و بازدارنده این مشکلات است و در متون اسلامی به منزله اصل و رکن ایمان محسوب شده است.

حضرت امیر علیه السلام می‌فرمایند: صبر را پیشه خود سازید چون صبر برای حفظ ایمان به منزله سر برای بدن است و بدنی که سر ندارد هیچ خیری در او نیست و ایمانی که با صبر همراه نباشد هم هیچ خیر و فایده‌ای ندارد[2].

 



۱- عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ إِنَّ فِی الْجَنَّةِ دَرَجَةً لَا یَبْلُغُهَا إِلَّا إِمَامٌ عَادِلٌ أَوْ ذُو رَحِمٍ وَصُولٌ أَوْ ذُو عِیَالٍ‏ صَبُورٌ.بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏۱۰۱، ص: ۷۰

 

۲- قال امیرالمومنین علیه السلام:...عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ‏ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَیْرَ فِی جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ وَ لَا [خَیْرَ] فِی إِیمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَه‏.نهج البلاغة (للصبحی صالح)، ص: ۴۸۲ 

رضا کشمیری

چگونه در خانواده قناعت را نهادینه کنیم؟

اگر اعضای خانواده به ویژه زن و شوهر به مقدار درآمدی که با تلاش به دست آورده‌‌اند، راضی و قانع باشند و به طمع مال‌اندوزی خود و دیگران را به زحمت نیاندازند، به اندوه و رنج کمتری دچار خواهند شد.

امام صادق علیه السلام فرمودند: هر کس که به روزی قسمت شده‌ی خود قانع باشد، خود را از اندوه و درد و رنج و خستگی مفرط رهایی بخشیده است[1].

اعضای خانواده برای ایجاد حالت قناعت در خود، باید به خانواده‌هایی که در سطح مواهب مادی پایین‌تری هستند توجه کنند و خود را با خانواده‌های با سطح بالاتر مادی، مقایسه نکنند زیرا چیزی جز حسرت خانمان‌سوز نصیبشان نمی‌شود.

امام صادق علیه السلام فرمودند: بالاترین بی‌نیازی، قناعت است.همچنین به مردی موعظه فرمود: به آنچه که خدا روزیت کرده قانع باش و به چیزهایی که نزد دیگران است چشم ندوز و آروزی چیزی که به آن دسترسی نداری، از دل بیرون کن چون هر کس که قناعت ورزید سیر و بی‌نیاز شد و هر کس که قناعت نورزید و طمع کرد سیر نمی‌شود (همیشه خود را نیازمند می‌پندارد)... [2].

امام باقر علیه السلام فرمودند: از چشم دوختن به زندگی افراد با امکانات مادی بیشتر، به شدت بپرهیز. چه بسیار خداوند به پیامبرش فرمود: مبادا تو از کثرت اموال و اولاد آنها در شگفت آیى‏. و فرمود: و هرگز به متاع ناچیزى که به قومى از آنان (قومى کافر و جاهل) در جلوه حیات دنیاى فانى براى امتحان داده‏‌ایم چشم آرزو مگشا، و رزق خداى تو بسیار بهتر و پاینده‌‏تر است. پس اگر از زندگی پر زرق و برق آنها کدورتی برایت حاصل شد زندگی رسول خدا صل الله علیه و آله را به یاد آور که همیشه نانش فقط از جو و شیرینی‌اش  فقط خرما بود و تشک او از شاخه‌های درخت خرمای خشک شده بود آن هم اگر یافت می‌شد![3]

 



۱- قَالَ الصَّادِقُ ع‏ :... مَنْ قَنِعَ بِالْمَقْسُومِ اسْتَرَاحَ مِنَ الْهَمِّ وَ الْکَرْبِ وَ التَّعَب‏... مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏۱۵، ص: ۲۲۵

 

۲- عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: أَغْنَى الْغِنَى الْقَنَاعَةُ وَ قَالَ ع أَیْضاً لِرَجُلٍ یَعِظُهُ اقْنَعْ بِمَا قَسَمَ اللَّهُ لَکَ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَى مَا عِنْدَ غَیْرِکَ وَ لَا تَتَمَنَّ مَا لَسْتَ نَائِلَهُ فَإِنَّهُ مَنْ قَنِعَ شَبِعَ وَ مَنْ لَمْ یَقْنَعْ لَمْ یَشْبَعْ... . مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏۱۵، ص: ۲۲۳

 

۳- وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: إِیَّاکَ أَنْ تُطْمِحَ بَصَرَکَ إِلَى مَا هُوَ فَوْقَکَ فَکَثِیراً مَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَبِیِّهِ ص‏ فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ‏[3] وَ قَالَ‏ وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلى‏ ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا[3] فَإِنْ دَخَلَکَ مِنْ ذَلِکَ شَیْ‏ءٌ فَاذْکُرْ عَیْشَ رَسُولِ اللَّهِ ص إِنَّمَا کَانَ خُبْزُهُ الشَّعِیرَ وَ حَلْوَاهُ التَّمْرَ وَ وَقُودُهُ السَّعَفَ إِذَا وَجَدَ.  مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏۱۵، ص: ۲۲۳

 

 

رضا کشمیری

اهمیت قناعت و مضرات حرص و طمع

طمعکارى در دنیا ریشه هر گونه کارهاى زشت و اعمال قبیحه است، و شخص طمعکار از آتش و عذاب الهى استخلاص و نجات ندارد مگر آنکه از این خصلت توبه کند.

رسول اکرم (صل الله علیه و آله) فرمود: قناعت مالکیت و سلطنتى است که پاینده است. قناعت مرکب رضایت و خوشنودى پروردگار متعال است.و شخص قناعت‌کار که سوار قناعت است به وسیله آن به سوى خداوند سیر می‌کند. پس در آن چیزهایى که تو را داده نشده است، لازم است توکل به خدا کنى. و نسبت به آن امور و نعمتهایى که تو را عطاء شده است، راضى و خوشحال گردى. و در مقابل پیش آمدها و حوادث و ناگواریها که به تو می‌رسد، باید صبر و تحمل کنى، زیرا صبر به ناملایمات و تحمل در مقابل ناگواریها علامت تصمیم گرفتن و هدف داشتن و جدى بودن است[1].

همین طورى که قناعت ملازم است با صفات رضا و توکل و موجب قطع شهوات نفسانیه است، طمع نیز منشأ شهوات و تمایلات نفسانى بوده، و بر خلاف قناعت ملازم با اضطراب و نارضایتى و تجاوز از حدود و ناراحتى فکر و خیالات فاسده است. و اینکه بسیار مهم است، و در این احادیث هم تصریح شده است: جهت عظمت و بزرگوارى روحى و شخصیت و بی ‏نیازى حقیقى و مالکیت و سلطنت معنوى شخص قانع است که چنان بر نفس خود مسلط و به مال و جاه دنیا بی اعتناء است که گوئى تمام ملک دنیا را مالک است و در مقابل او شخص طمعکار است که: اگر تمام دنیا را داشته باشد باز از ته دل فقیر و نیازمند و بی ‏شخصیت است.



۱- مصباح الشریعة / ترجمه مصطفوى، متن، ص: ۱۲۸

رضا کشمیری

اهمیت قناعت و اثرات آن در خانواده:

حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: اگر شخص قانع سوگند یاد کند که دنیا و آخرت را مالک شده است؛ البته خداوند عزیز سخن او را تصدیق کرده و سوگند او را امضاء و تصحیح خواهد فرمود، زیرا مقام قناعت بسیار بزرگ و مهم است. و چگونه می‌‏توان به قسمت پروردگار متعال راضى نشد، در صورتى که خدا می‌‏فرماید: معیشت دنیوى مردم را در میان آنان قسمت کرده‏‌ایم.... و کسى که به قسمت و داده خدا راضى و قانع شد؛ از فکر و غصه و زحمت نجات پیدا کرده و راحت می‌‏شود، و هر چه قناعت کمتر باشد؛ حرص و طمع بیشتر شده و زحمت و ناراحتى و فکر افزونتر خواهد شد[1].

قناعت اگر در تمام مراحل زندگى (پوشاک، خوراک، مسکن، شهوات، تمایلات نفسانى، ثروت، ملک) صورت بگیرد؛ ریشه طمع و شهوت و هوا‏هاى نفسانى قطع شده، و با آسایش خاطر و راحتى تن و دل می‌‏توان توجه کامل به عالم روحانیت و لقاء پروردگار محبوب پیدا کرد.

 طالب دنیا پس از دارا شدن تمام دنیا ‏باید باز به همان مقدار قناعت کرده، و حرص و طمع خود را محدود نماید. پس چه بهتر است که این امر (قناعت) در همان مرحله اول صورت گرفته، و پس از بدست آوردن حد اقل وسائل زندگى، حرص و طمع و شهوت و علاقه خود را محدود کرده، و از فعالیت بی‌جا و زحمت و مشقت بی‌نتیجه خود دارى نموده، و خود را مبتلا و گرفتار نسازد.

البته استفاده از دنیا به مقدار حاجت و لزوم در زندگى است، و اضافه بر آن غیر از تحمل زحمت و مشقت نتیجه‏اى نداشته، و از توجهات غیبیه و عوالم روحانیت و سیر به سوى سعادت و کمال و حقیقت نیز محروم خواهد شد.

در سر نه هواى مال و جاهى دارم*          * در دل نه غم زر و سپاهى دارم

صاحب نظرى توجهى گر بکند*                 *چون آینه چشم یک نگاهى دارم‏

 



۱- مصباح الشریعة / ترجمه مصطفوى، متن، ص: ۱۲۷

 

رضا کشمیری

 

بعد سوم از از خوش بینی و تأثیر آن در افزایش کارآمدی خانواده

  خوش‌بینی و خوش‌گمانی نسبت به خداوند متعال:

فرد معتقد به خداوند، او را در همه‌ی امور جهان و زندگی انسان‌ها بسیار تأثیرگذار می‌داند، حال اگر نسبت به این تنها قدرت عالم خداوند متعال، خوش‌بین نباشد و ناامیدی در او غلبه پیدا کند، در همه مسائل زندگی و مشکلات خانوادگی درمانده خواهد شد و هیچ رفتار مفید وسازنده‌ای نمی‌تواند انجام دهد. از این رو، بدبینی به خداوند از بزرگترین گناهان شمرده شده است: أکبر الکبائر سوء الظّنّ‏ باللَّه‏. بدترین گناهان بزرگ بدگمانى به خداست[1].

 

اولیا دین علیهم السلام به طرق مختلف، به خوش‌گمانی نسبت به خداوند عزیز متعال تشویق کرده‌اند:

ْ امام رضا علیه السلام می‌فرمایند: نسبت به خداوند حسن ظن داشته باشید که خداوند فرموده من نزد ظن و گمان بنده خود هستم اگر گمان نیکو به من داشته باشد به او خوبی می‌رسد و اگر گمان بد داشته باشد به او بدی می‌رسد[2].

 

امام صادق علیه السلام در تعریف خوش‌گمانی به خداوند می‌فرمایند: حسن ظن به خدا این است که فقط و فقط به خدا امید داشته باشی و از هیچ چیز نترسی الّا از گناه و نافرمانی خدا[3].

 



۱- نهج الفصاحة (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلى الله علیه و آله)، ص: ۲۳۶

۲- أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: أَحْسِنِ الظَّنَّ بِاللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِی‏ بِی إِنْ خَیْراً فَخَیْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرّاً. وسائل الشیعة، ج‏۱۵، ص: ۲۲۹

 

۳- قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ‏ حُسْنُ الظَّنِّ بِاللَّهِ أَنْ لَا تَرْجُوَ إِلَّا اللَّهَ وَ لَا تَخَافَ إِلَّا ذَنْبَکَ. وسائل الشیعة، ج‏۱۵، ص: ۲۳۰

رضا کشمیری

بعد دوم از خوش بینی و تأثیر آن در افزایش کارآمدی خانواده

خوش‌بینی نسبت به مسائل زندگی خانوادگی:

خوش‌بینی نسبت به مسائل زندگی و تبیین‌های خوش‌بینانه از حوادث ناخوشایند در توانایی رویارویی با مشکلات تأثیر عمده‌ای می‌گذارد. در مقابل، تبیین‌های بدبینانه ممکن است افراد را دچار حالت‌های عاطفی منفی و در نتیجه، بازداری ایمنی کند که در این حالت، احتمال بروز بیماری‌های جسمی نیز بیشتر می‌شود.

خوش‌بینی، فرد را به تلاش بیشتر برای طراحی نقش‌هایی برای حل مشکل سوق می‌دهد، این دیدگاه مثبت در زندگی با تأثیر بر حالات عاطفی، روابط اعضای خانواده را با یکدیگر بهبود می‌بخشد[1].

 

 

 

 



۱- برای مطالعه بیشتر به کتاب روانشناسی سلامت ج۲ ص۵۸۲-۵۸۴ مراجعه فرمایید.

رضا کشمیری